موقعيت جغرافيايي:

استان مركزي با مساحتي معادل 29405 كيلومتر مربع، 79/1 درصد از مساحت كل كشور را به خود تخصيص داده و تقريباً در مركز ايران بين 33 درجه و 23 دقيقه تا 35 دقيقه عرض شمالي و 48 درجه و 56 دقيقه تا 51 درجه از نصف‌النهار گرينويچ قرار گرفته است.                                
تقسيمات كشوري:
اين استان از شمال به استان‌هاي تهران و قزوين، از جنوب به استان‌هاي لرستان و اصفهان، از شرق به استان قم و از غرب به استان همدان محدود مي‌شود.

استان در آيينه تاريخ:
محدوده كنوني استان در روزگار هخامنشيان بخشي از ايالات ماد و قسمت‌هايي از جنوب آن جزيي از سرزمين «المائيس» به شمار مي‌رفته است. جغرافيانويسان در قرون اوليه هجري، آن را به عنوان بخشي از بلاد پهلويان به نام كوهستان يا قهستان (جبال) نام برده‌اند. بعدها يعني در عصر سلاجقه بر اين سامان عراق عجم نام نهادند.
وجود غارهايي نظير غار شازند (كيخسرو). غار سوله خونزا، غار قلعه جوق (مقبره)،‌غار هيزج و غارهاي انجدان و نيز آتشكده‌هاي بزرگي از قبيل آتشكده خورهه در محلات و آتشكده برزو در راهجرد اراك و آتشكده آذرگشب در فراهان ـ كه يكي از سه آتشكده معروف ساسانيان بوده است ـ نشان از قدمت تاريخي اين استان دارد.                         وجود زيارتگاه‌هاي متعدد كه برخي از اهميت فراوان برخوردارند، مانند امامزاده سهل‌بن‌علي(ع) و امامزاده محمدعابد(ع) در اراك و ابنيه و اماكن مقدس مذهبي و آثار تاريخي در شهرهاي مختلف استان مركزي چون مسجد جامع شهر ساوه و مناره مسجد امامزاده 72 تن ساروق قرن ششم (عهد مغول) مسجد جامع ششناو تفرش (عهد سلجوقيان) و نيز شخصيت‌هاي برجسته مذهبي، ادبي علمي و هنري و سياسي، بيانگر قابليت‌هاي وسيع آن مي‌باشد.                             
وضعيت قومي:

شرايط اكولوژيكي متناسب با زندگي كوچ‌نشيني و اهيمت استراتژيكي منطقه عراق عجم و موقع گذرگاهي آن موجب شد تا در طول تاريخ، اين منطقه مورد توجه اقوام چادرنشين قرار گيرد و گروه‌هايي از ايلات و عشاير، با نژادها و فرهنگ‌هاي مختلف از بوميان اوليه ايراني تا مهاجران عرب و مهاجمين مغول، تاتار و    در اين منطقه استقرار يابند. و در زمان قاجاريه طوايف ترك به اين منطقه مهاجرت نمودند.

خصايص فرهنگي:
1 ـ وفاق احتماعي:
در شهرهايي نظير ساوه، دليجان،‌ تفرش و آشتيان كه از بافت اجتماعي يكپارچه‌اي برخوردارند، روحيه همكاري و مشاركت در بين مردم در كليه امور جامعه هنوز مشهود است. در شهر اراك روحيه همفكري و همياري و صورت كمرنگي ديده مي‌شود. زيرا شهر به علت موقعيت خاص مكاني نسبت به ساير شهرهاي استان، هميشه پذيراي مهاجرين فراوان با فرهنگ‌هاي مختلف بوده است.                                         
2 ـ قانع‌بودن:
در شهرهاي اين استان ميزان استقبال،‌ پذيرش از پديده‌هاي نو‌ در جامعه،‌ بستگي مستقيم با تأثيري كه استقرار آن پديده بر منافع مادي و معنوي مردم مي‌گذارد، دارد. هر چند در مواردي علي‌رغم تمايل يا عدم تمايل يك جامعه و بنا به ضرورت تاريخي يك پديده نو، حضور خود را تثبيت مي‌كند. پديده‌هاي نو در پاره‌اي موارد پيامدهاي خود را به خوبي آشكار مي‌سازند كه در اين حالت،‌ در صورت مترقي‌بودن، طبعاً مورد قبول و پذيرش مردم استان واقع مي‌شوند.                                                                      
3 ـ جوانمردي:
حضور فعالانه نوجوانان و جوانان اين استان در 8 سال دفاع مقدس و ادامه فعاليت آنان در پايگاه‌هاي                                                                                                                         
4 ـ انعطاف‌پذيري
تأثيرپذيري و تغيير رفتار و خلق و خوي با توجه به عدم پيشينه فرهنگي منسجم و يكپارچه در استان بيشتر از ساير استان‌هاست. آن‌چه كه امروزه در رفتار و خلق و خوي اكثر ساكنين شهرستان‌هاي استان مشاهده مي‌شود،‌ حاكي از كمرنگ‌شدن سنن، باورها و اعتقادات گذشته است.                                  
5 ـ انصاف:
انصاف از ارزش‌هاي بنيادي انساني هستند. اين ارزش‌ها فقط از طريق توانايي مردمي آگاه از حقوق انساني خويش مطلع و بهره‌مندند و نقش فعالي در جامعه دارد،‌ به دست مي‌آيد و مردم اين استان از اين ارزش بي‌بهره نمي‌باشند.  
6 ­_ اطمينان:
وجوه اشتراك فرهنگي مي‌تواند روحيه تعاون و همدلي را بين گروه‌ها و جمعيت ساكن استان به وجود آورد, تا در پرتو چنين همدلي وروحيه تعاون, ثبات و امنيت ايجاد گردد.
7 _ انزواطلبي:
تقابل فرهنگ روستايي با فرهنگ شهري, رويارويي فرهنگ مردم بومي شهر با فرهنگ مهاجرين كه به واسطه وجوه بازار كار و فعاليت صنعتي به اين شهر روي آورده‌اند از جمله عواملي هستند كه باعث تضعيف و همكاري و همياري مردم شده است.
8 _ مهمان نوازي:

با توجه به اينكه مهمان نوازي از خصلتهاي خوب تمدن ايران است كه زبانزد جهان مي‌باشد. استان مركزي از اين حسن بي‌بهره نيست. مصداق اين كلام گشاده‌رويي اين خطه در پذيرايي اقشار مختلف در مراكز ملي , دانشگاهي, صنعتي, فرهنگي و ... مي‌باشد.
9 _ مواردي ديگر كه در منطقه وجود دارد ذكرشود:
در جهت بررسي وضعيت مشاركت و حضور مردم استان بايد گفت حضور و مشاركت در راهپيماييها و همايشهاي جمعي پر شور است و اين روحيه در بين مردم دركليه امور اقتصادي, اجتماعي و فرهنگي جامعه هنوز مشهود است.
معضلات فرهنگي:
رويارويي با فرهنگ غرب و تعميق فرهنگ غرب وتعميق فرهنگ اسلامي جز با فراهم آوردن توشه و توان كافي از جمله ساخت و خريد اماكن و تجهيزات فرهنگي و هنري در نقاط مختلف استان, امكان‌پذير نيست و به موازات افزايش توليد و عرضه محصولات صنعتي, در بستر فرهنگ نيز توليد و ارائه انواع قالب‌ها و محصولات فرهنگي و هنري از جمله كتاب, تئاتر, سينما, ضامن توسعه و مصونيت همه جانبه مي‌باشد.
وضعيت مذهبي:
اكثر قريب به اتفاق مسلمانان ساكن استان مركزي, با 79/99 درصد شيعه مذهب هستند و بعد از آن اقليتهاي مذهبي مسيحي (05/0), كليمي (03/0) زرتشي (02/0) در استان ساكن باشند.                           
وضعيت فرهنگي:
فرهنگ يگانه عنصري است كه به انسان يعني تنها عامل سازنده فرهنگ جهت مي‌دهد و زمينه‌هاي لازم براي ايجاد دگرگوني در جوامع بشري را پديد مي‌آورد. استان مركزي با توجه به گستردگي و همچنين تاريخ كهن, از ويژگي‌هاي فرهنگي متنوع و حتي منحصر به فردي برخوردار است.

شخصیتهای فرهنگی و هنری:

استان مركزي در عرصه علوم، تاريخ ،هنر، سياست و ... دامان پرورش بزرگاني چون شهيد دكتر چمران، پروفسور دكتر محمود حسابي، استاد عباس اقبال آشتياني، دكتر محمدغريب، دكتر خزائلي، استاد علي اكبر فراهاني، استاد عبداله باقري و ميرزا تقي‏خان اميركبير و قائم‏مقام فراهاني بوده است.
شخصيت‏هاي علمي- مذهبي استان ازعمده‏ترين سرمايه‏هاي اين منطقه محسوب مي‏شود. شايد استان مركزي از اين حيث داراي امتيازو برجستگي خاصي در كشور باشد. مروري كوتاه بر منابع و مآخذ موجود درباره استان مركزي نشان مي‏دهد كه دهها تن از علما و مراجع بزرگ تاريخ شيعه- بالاخص در يكصد سال اخير- از شهرها و روستاهاي اين استان برخاسته‏اند.
در موضوع نهادهاي فرهنگي نيز استان مركزي غالبا پيشرو و ممتاز بوده چنانكه نشانه هاي اولين مطبوعات، گروه‏ها و انجمنهاي فرهنگي را مي‏توان در اين ناحيه يافت. در حال حاضر نيز تمايل داير ساختن مراكز فرهنگي در اقشار مختلف استان مركزي وجود دارد كه به دلايلي، در پاره‏اي موارد از مسير طبيعي خود خارج گرديده و فعاليت اين نهادها بيش از حد متعارف، درگير موضوعات سياسي و صف بندي‏هاي جناحي گرديده است . لذا نياز به سياست‏گذاري‏هاي بنياني و ايجاد تعاملات مستمر با نهادهاي ياد شده در جهت اصلاح خط‏مشي آنها، به شدت احساس مي‏شود. به لحاظ بهره‏گيري از فن‏آوري‏هاي نوين نيز موسسات و نهادهاي فرهنگي در وضعيت چندان مناسبي به سر نمي‏برند . علي رغم پيشرو بودن در ارائه آثار و محصولات فرهنگي در دهه‏هاي گذشته، در حال حاضر اين مراكز در رتبه‏بندي ملي حائز امتياز لازم نيستند. به طور مثال استان مركزي از نظر رشد كيفي مطبوعات و شاخص‏هاي مطبوعه‏خواني ، كتابخواني و امثالهم، تنزل يافته است كه اميد مي‏رود با ايجاد صنوف و انجام حمايت‏هاي لازم، به تدريج به جايگاه لازم دست يابد.
استان مركزي از نظر زيرساخت‏هاي فيزيكي و تجهيزاتي مانند ساير نقاط كشور دچار كاستي‏هايي است كه در بعضي موضوعات مانند سرانه فضاهاي فرهنگي در حد متوسط كشوري و در پاره‏اي موضوعات همچون تجهيزات چاپ و نشر، فقير است.
علي رغم آنكه تحقيقات مشخص و هدفمندي در مورد مردم‏شناسي ساكنين استان مركزي صورت نگرفته، بر اساس شواهد و مصاديق جزيي مي‏توان گفت كه ويژگي‏هاي فرهنگي ـ قومي در گستره استان مركزي متفاوت است. به طور مثال در نواحي كه از قدمت تاريخي بيشتري برخوردارند، وفاق فرهنگي بيشتري ملاحظه مي‏شود و در نواحي كه قدمت كمتري دارند و برآماج مهاجرت‏‎ها قرار گرفته‏اند، كمتر است. در اراك به عنوان مركز استان مركزي و شهري صنعتي و مهاجر‏پذير، كمترين وفاق فرهنگي مشاهده مي‏شود و اين امر از معضلات فرهنگي اين ناحيه محسوب مي‏گردد.
در مجموع مي‏توان گفت استان مركزي به لحاظ پيشينه تاريخي، وجود شخصيت‏ها و نخبگان فرهنگي و وجود زيرساخت‏هاي فرهنگي و اجتماعي، داراي قابليت‏هاي فرهنگي فراواني است كه درصورت برنامه‏ريزي اساسي و همنوايي دستگاه‏هاي دولتي و ساير مراكز فرهنگي، توانمندي‏هاي اين ناحيه به سادگي به بروز رسيده در كوتاه مدت نيز امكان توسعه فرهنگي در آن وجود دارد.
عمده‏ترين برنامه‏هاي فرهنگي مورد نياز در استان، فعاليت‏هايي است كهبا تاكيد بر دوره هاي آموزشي كليه دست اندركاران مراكز فرهنگي ، موجب وفاق فكري نهادها و گروههاي فعال در عرصه هاي فرهنگي شود
بهبود اعتبارات، تشويق به سرمايه‏گذاري در بخش فرهنگ ، تشكيل صنوف فرهنگي و انجام پژوهش و گردآوري اطلاعات با تاكيد بر دولت الكترونيك، از جمله اقداماتي است كه در استان مركزي داراي اولويت مي‏باشد.
زبان و گويش:
زبان از عناصر فرهنگي و نيز از مهم‌ترين محمل‌هاي انتقال فرهنگ است. زبان ممكن است در رابطه با مذهب،قوم، حكومت و عوامل ديگر از جمله تحولات اجتماعي و سياسي, رواج يابد, رشد و گسترش پيدا كند و يا حوزه رواج آن محدود و كوچك‌تر شود.
در حوزه استان مركزي, زبان رايج و رابط در همه جاي آن زبان فارسي است. اما مردم برخي قسمتهاي منطقه به زبان‌هاي دري, تركي ( اكثرا در روستاهاي بخش فراهان, كميجان و ساوه و خنداب تكلم مي‌گردد)، تاتي (اكثرا در روستاهاي وفس, آستانه, تفرش بدان تكلم مي‌كنند. )، راجي( كه گويش مردم دليجان مي‌باشد و اين گويش را بازمانده زبان ماد باستان و واژه راجي را منصوب به (ري) و تحول يافته (رازي) مي‌دانند.) صحبت مي‌كنند. زبان ارمني نيز هنوز در برخي نقاط وجود دارد. از ميان زبان‌هاي ياد شده ، لري, ارمني, خلجي و در پاره‌اي از نقاط زبان تركي در پيوند با گروه‌هاي قومي هستند. علاوه بر اينها غربت‌ها (كولي‌ها) كه پيش‌تر به صورت فصلي زمستان‌ها و تابستان‌ها به اين منطقه مي‌آيند، گونه‌اي زبان ساختگي يا ((لوتر)) داشتند كه عمدتا تحت تاثير كار صنعت‌گري و معامله‌گري آنها بود.
اين تنوع گويش خود نشانگر وجود فرهنگهاي متفاوت است كه هر يك  عليرغم ادغام و پيوستگي فرهنگي آداب و رسوم خاص خود را حفظ كرده و به جا مي‏آورند كه برخي اكنون پا برجا و برخي در حال فراموشي و از بين رفتن است

تقسيمات كشوري بر حسب شهرستانها در سال 1386

*جمعيت و تراكم ( بر اساس آخرين سرشماري )

الف ـ مشاهير برجسته هنر
عيسي‌خان بهادري: ايشان در خلق نقشه‌هاي ابتكاري فرش مهارتي استثنايي داشت. فرش بشريت او همراه با چند اثر ممتاز ديگر در موزه هنرهاي زيباي اصفهان موجود است. وي نقاشي چيره‌دست بود.                                                                                    
حاج حسنعلي نكيساي تفرش: يكي از بزرگان موسيقي مي‌باشد. از او 11 صفحه ضبط شده‌ است كه در سه‌گاه، چهارگاه، نوا، بيات اصفهان، افشاري، ابوعطا كه با تار علي‌اكبر خال شهبازي است كه 4 عدد آن با پيانو مرتضي محجوبي است.                     
آقاي علي‌اكبر خان فراهاني: از بزرگان موسيقي است كه در نوازندگي تار از اساتيد برجسته بودند.
آقاي حسين‌قلي فراهاني: در نواختن تار بسيار چابك و زبردست بود. مضرابش قوي و خوش‌طنين و چپ و راست‌هايش مرتب و شمرده و صحيح ادا مي‌شد.              
ميرزا عبدالله فراهاني: فردي خوش‌رو و خوش‌سلوك بود و در نواختن سه‌تار مهارت بسيار داشت.
فت‍ح‌علي واشقاني فراهاني: از اساتيد برجسته خوشنويسي در استان مي‌باشند. وي به عنوان عضو اصلي انجمن خوشنويسان ايران است و آثار و كتب‌هاي فراواني از خود به يادگار گذاشته است. مهم‌ترين اثر استاد كتاب كلك مشكين است.            
از ديگر مشاهير برجسته هنر استان: استاد عبدالله دوامي ـ استاد شاپور حاتمي ـ بهزاد فراهاني و000                                       

ب ـ مشاهير برجسته فرهنگ و ادب

اسماعيل آشتياني (شعله): از نويسندگان برجسته‌ استاني مي‌باشد كه در زمينه نقاشي نيز تبحر داشت. سبك كار نقاشي او همان سبك كمال‌الملك است. با اين تفاوت كه وي به جنبه شاعرانه نقاشي توجه و اهميت خاص مي‌داد و تابلوي ترقي معارف ايران و حافظ بهترين گواه اين مدعاست. از جمله آثار وي: اختراع الفبايي براي خط فارسي ـ تصحيح و تحشيه ديوان منوچهري دامغاني، سفرنامه اروپا، مكتب كمال‌الملك، ادعيه قرآني، ديوان اشعار و 000
اديب‌الممالك فراهاني: از شاعران و نويسندگان برجسته استان مي‌باشد وي نويسندگي و اداره روزنامه ادب در مشهد، يوميه تركي در باكو، عراق عجم در تهران، مجلس در تهران، روزنامه رسمي ايران را به عهده داشت.                 
محمد خزايلي: او ضمن تدريس در مدارس ملي، آموزشگاه‌هاي خزائلي را كه چند مؤسسه وابسته به هم بودند، تأسيس كرد و به نگارش كتب علمي و ادبي پرداخت. از جمله مهم‌ترين آثار وي، احكام قرآن، اعلام قرآن، دستور جاويدان، شرح بر گلستان سعدي، شرح بر بوستان سعدي، خودآموز حكمت مشابه، تاريخ مختصر فلسفه و زيباشناسي و را نام برد     
ابراهيم دهگان: وي به كتاب دلبستگي فراوان داشت و به جمع‌آوري كتب خطي و تاريخي عشق مي‌ورزيد به همين سبب ضمن مطالعه و غور در مطالب كتب در طول عمر خود قريب به 3000 جلد كتاب نفيس و نسخ خطي جمع‌آوري نمود كه چون درگذشت، 2500 جلد كتاب از كتب چاپي به همراه 255 نسخه دستنويس و نفيس از سوي فرزندانش به كتابخانه عمومي اراك اهداء گرديد.

محمدرضا محتاط: كه با خلق آثاري چون سيماي شهر اراك، سيماي اراك، نامداران اراك، نامنامه استان مركزي،‌ جاذبه‌هاي ايرانگردي استان، بررسي خط و الفبا در ايران، نگرش بر عدد هفت در كشورها و اديان مختلف، تاريخ ماد يا سرزمين كنوني استان مركزي از نويسندگان مطرح و برجسته استان محسوب مي‌شود.                
ج ـ مشاهير برجسته مذهبي

محمدعلي اراكي: آيت‌اله العظمي اراكي از شاگردان حاج شيخ عبدالكريم حائري بود و مدت 8 سال از درون فقه و اصول آن مرد بزرگ بهره‌ور شد. ايشان داراي ملكات روحاني و خصايص اخلاقي ويژه‌اي از جمله علاقه به ساحت امام حسين(ع) بود. اين رادمرد در طول 25 سال تحصيل و تدريس آثار بسياري اعم از تأليف و تقرير براي جامعه شيعه به ارمغان آورد از جمله: توضيح‌المسائل، مناسك حج، كتاب الخيارات، المكاتب المحرمه و ديگر آثار ارزنده ديگر.
امام خميني: آيت‌اله العظمي روح الله موسوي بنيان‌گذار جمهوري اسلامي تحصيلات مقدماتي و تكميلي در محضر آيت‌اله حائري يزدي  فراگرفت و به درجه اجتهاد رسيد و خود نيز به تدريس فقه و اصول و تحصيل فلسفه و حكمت مشغول شد. تمامي عمر ايشان به مبارزات سياسي بر عليه شاه گذشت. تأليفات امام(ره) در موضوعات 10گانه زير تقسيم مي‌شود: عرفان، اخلاق، فلسفه، فقه، اصول فقه رجال، رساله علميه، حكومت، امامت و روحانيت و شعر. از جمله آثار وي: لقاءالله، تفسير سوره حمد، آداب الصلاة، شرح حديث جنود عقل و جهل، كتاب الطهاره، تحريرالوسيله، توضيح‌المسائل، رساله نوين، كشف‌الاسرار، ديوان شعر و ديگر آثار ارزشمند ديگر.
آقانورالدين عراقي: وي تحصيلات ابتدايي خود را در مدرسه سپهدار اراك شروع كرد و در محضر استاداني چون ملامحمدامين، ميرزا حبيب‌اله دشتي، آيت‌اله خراساني و … بهره نمود و به درجه اجتهاد رسيد از جمله آثار وي رساله در مسأله مرجعيت، سفرنامه رساله‌اي در الهيات، رساله‌اي در اصول عقايد و....
از ديگر مشاهير برجسته مذهبي: آيت‌اله حاج‌آقا محسن عراقي، آقا ضياءالدين، جلال‌الدين آشتياني و....
د ـ مشاهير برجسته علمي

پروفسور محمود حسابي: وي از پدر و مادر تفرشي متولد شد و تحصيلات ابتدايي خود را در بيروت آغاز نمود و براي ادامه تحصيل به آمريكا مهاجرت نمود و موفق به اخذ مدرك ليسانس گرديد. سپس براي ادامه تحصيل به فرانسه رفت و تحقيقات خود را در رشته فيزيك دنبال كرد و در سن 25 سالگي دانشنامه دكتراي فيزيك خود را با رساله «حساسيت سلول‌هاي فتوالكتريك» به درجه عالي دريافت كرد. وي در طول عمر خود مصدر مشاغل و خدمات علمي و فرهنگي متعددي بود از جمله: تأسيس مدرسه مهندسي وزارت راه و نقشه‌برداري مراسم اولين نقشه مدرن راه ساحلي، تأسيس دانشسراي عالي،‌ ايجاد اولين ايستگاه هواشناسي، تعيين مساحت ايران، تأسيس دانشكده علوم و رياست، و فني و مهندسي،‌تدوين قانون و تأسيس مؤسسه استاندارد، تأسيس سازمان انرژي اتمي، مؤسس و عضو فرهنگستان زبان ايران و … او تنها شاگرد ايراني پروفسور انشتاين بود. او از سوي جامعه علمي جهاني به عنوان مرد اول علمي جهان شناخته شد و در كنگره 60 سال فيزيك ايران به عنوان پدر فيزيك شناخته شد.

مراكز مهم تاريخي و زيارتي:
جاذبه‌هاي تاريخي و باستان استان مركزي

          محدوده كنوني استان مركزي يكي از كانون‌هاي كهن استقرار تمدن در فلات قاره ايران است كه آثار تاريخي متعددي را در خود جاي داده است.                                        
اين آثار به دوران مختلف ماقبل تاريخ تا دوره معاصر تعلق دارند، و به دو گروه عمده تقسيم مي‌شوند
گروه اول: مشتمل بر تپه‌ها و محوطه‌هاي باستاني است كه به جز چند مورد، همگي در اطراف شهرستان ساوه واقع شده‌اند.
اين تپه‌ها آثاري از دوره‌هاي ماقبل تاريخي، پارتي، ساساني و دوره‌هاي اسلامي را در خود جاي داده است.
گروه دوم: بناهاي تاريخ بازمانده از دوران‌هاي بسيار قديم سلوكي و ساساني تا اواخر قاجاريه را در برمي‌گيرند، كهن‌ترين اين آثار معبد سلوكي است. و متاخرترين آنها مجموعه بازار، حمام چهارفصل و راسته بازار اراك هستند، كه به دوره قاجار تعلق دارند. اين بناها عمدتا در دوره‌هاي سلجوقي، صفوي، زنديه و قاجار احداث شده‌اند. كه بعضي از آنها در خطر از بين رفتن قرار دارند. در ميان اين آثار تعدادي اماكن مذهبي از جمله بقعه‌ها، مساجد و مناره‌ها وجود دارد. ساير آثار و ابنيه تاريخي شامل كاروانسرا،‌ آب‌انبارها، گنبد، پل و حمام است.

بيت حضرت امام خميني(ره)
بيت پدري امام كه در حاشيه شمالي رودخانه خمين در محله قديمي سرپل قرار دارد،‌ميراث تاريخي با ارزشي است كه مورد بازديد خيل عظيمي از ايرانگردان و جهانگردان است. اين خانه از بناهاي دوره قاجار است و حدود 160 سال قدمت دارد. معماري اين بنا به سبك شرقي ـ اسلامي است و مصالح اصلي به كار رفته در آن نيز از خشت و گل و چوب است.                              
اين بنا توسط پدربزرگ حضرت امام مرحوم حاج سيداحمد در سال 1255 قمري از شخصي به نام محسن‌خان به قيمت نود تومان خريداري شده است. و آن‌گونه كه آيت‌الله پسنديده برادر بزرگ حضرت امام در خاطراتشان نقل كرده‌اند،‌اين خانه پناهگاه مردم در روزهاي ناخوش حمله ياغيان به خمين بوده است. در هنگام يورش ياغيان همه در اين خانه اجتماع مي‌كردند. زنها و كودكان در اتاق‌هاي متعدد بيتوته مي‌كردند. و مردان بر بالاي برج‌ها از حريم قلعه دفاع مي‌كردند و مهاجمان را به عقب مي‌راندند.                                                                        

حضرت امام در سن 19 سالگي اين خانه را براي ادامه تحصيل ترك كردند و به اراك و سپس به قم عزيمت نمودند. ليكن همچنان به اين بيت پدري رفت و آمد مي‌كردند.
عمارت سالار محتشم

اين بنا در شهر خمين واقع شده و از نظر ساخت كالبدي و معماري بنايي ارزنده است. سبك معماري فضاي داخلي، نوع مصالح و اسكلت ساختماني آن را به صورت يك پديده معماري بي‌نظير در منطقه خمين درآورده است.
قلاع تاريخي و باستاني استان
قلعه آردمين

در 56 كيلومتري جاده ساوه ـ همدان در انتهاي سه‌راهي غرق‌آباد در فاصله 16 كيلومتري، دهكده‌اي باصفا و سرسبز به نام آرمين وجود دارد كه در دامنه جنوبي كوه‌هاي رحمان قرار گرفته است. در ميان آبادي و در داخل بافت مسكوني و باغ‌ها بناي عظيمي خودنمايي مي‌كند كه اهالي به آن قلعه مي‌گويند.
قلعه الوير

قلعه تاريخي الوير يكي ديگر از مكان‌هاي تاريخي است كه در شمال غربي شهرستان ساوه قرار دارد. الوير يك روستاي تاريخي محسوب مي‌شود كه سه تپه باستاني در محدوده آن وجود دارد.
قلعه حاج وكيل

قلعه حاج وكيل از ديگر بناهايي است كه محل استقرار كارگاه‌هاي قالي‌بافي كمپاني آمريكايي زيگلر بوده است. در آن زمان قالي‌هايي كه عمدتا به قالي ساروق معروف است در اراك بافته مي‌شد و به خارج از كشور صادرمي‌گرديد. قسمت عمده اين بنا تخريب شده و تنها قسمت مسكوني آن باقي مانده است.
قلعه اسماعيليه

اين قلعه در كنار روستاي قزقلعه بر روي كوه قره داغ در 35 كيلومتري جنوب غربي ساوه ساخته شده است.
قلعه جمشيدي

اين قلعه در نيمور محلات قرار دارد و تاريخ بناي آن دقيقا مشخص نيست.
قلعه آقاخان محلاتي

اين قلعه در قسمت جنوبي شهر محلات قرار دارد كه قسمت عمده آن نيز تخريب شده است.
قلعه خسرواني

اين قلعه در داخل شهر محلات به شكل نيمه مخروبه‌اي باقي مانده است.   
بازارهاي قديمي
بازار نراق

در حدفاصل مشهد اردهال و دليجان ـ شهر تاريخي نراق قرار گرفته است .  آثار تاريخي ارزشمند و باقي‌مانده. اين شهر، بازار سرپوشيده وقديمي نراق است. اين بازار به دوران قاجار مربوط مي‌باشد.
بازار اراك

بازار اراك كه قدمت آن به سال 1228 ه . ق مي‌رسد از نظر نوع معماري سيماي منحصر به فردي دارد، به گونه‌اي كه تمام قسمت‌هاي اصلي بازار در يك رديف مستقيم قرار گرفته‌اند. و مسيرهاي فرعي موسوم به گذر و سراهايي كه عمدتا محل داد و ستد فرش هستند عمود بر قسمت اصلي بازار قرار گرفته‌اند. مصالح اصلي آن آجر و خشت است در جوار اين بازار،‌ بناي تاريخي مدرسه سپهداري اراك واقع شده است.
ساير آثار تاريخي استان مركزي

آسياب‌هاي آبي، مجسمه عمرو يا عمره، يخچال نيمور، حمام چهارفصل، مدرسه سپهداري،‌تيمچه بازار خمين
مساجد قديمي
مسجد جامع محلات

اين مسجد در مركز بافت قديمي شهر محلات واقع شده و به نام مسجد جمعه نيز معروف است. تاريخ بناي آن را به زمان عثمان مربوط مي‌دانند.
مسجد جامع نيمور

مسجد جامع نيمور از مساجد بسيار قديمي است از تاريخ دقيق بناي اين مسجد اطلاعات مستندي در دست نيست.
شبستان مسجد جامع خمين

مسجد جامع شهر خمين با قدمتي در حدود يك قرن در جنب بازار و در مكاني گود واقع شده است.
مسجد بزرگ نراق

گروهي عقيده دارند كه شخصي با نام محمدخان ـ حاكم اين حدود ـ باني اين مسجد بوده است.

مسجد جامع ساوه

مسجد جامع ساوه يكي از آثار ارزشمند دوره سلجوقي است كه اوايل قرن ششم هجري همزمان با پيدايش شهر ساوه بنيان گرديده است.
مسجد ميدان (قرمز)

در ضلع شمالي ميدان قديمي ساوه (ميدان انقلاب) مسجدي قرار دارد كه آن را مسجد قرمز مي‌نامند و ظاهرا وجه تسميه آن به خاطر تزئينات و كتيبه‌هاي قرمز رنگ اين مسجد است.   مسجد بازار در ساوه كه به دوره زنديه تعلق دارد.
مسجد جامع تفرش در تفرش كه به دوره سلجوقي مربوط است.
امام‌زاده‌ها و زيارتگاه‌ها
امام‌زاده يحيي و فضل‌الرضا

اين آرامگاه در كوي بالاي محلات و كنار خيابان سرچشمه در گورستان عمومي واقع شده است.
امام‌زاده شاهزاده موسي

بناي امام‌زاده در محله پايين محلات واقع شده است.
امام‌زاده شاهزاده اسماعيل

اين بنا در شهر نيمور قرار دارد و شامل بقعه، ايوان و صحن است كه در دوره اخير مرمت و بازسازي شده‌اند. بقعه ظاهرا از ابنيه قرن هشتم هجري قمري است.
امام‌زاده بوجان

اين آرامگاه در روستاي يوجان شهرستان خمين واقع شده است.
امامزاده عبدالله

يكي از مراكز زيارتگاهي شهرستان خمين در روستاي ريحان است.
امام‌زاده شاهزاده اسحاق

اين آرامگاه در روستاي بيجگان از توابع بخش جاسب شهرستان دليجان واقع شده و بقعه‌اي مربع شكل است.
امام‌زاده عون‌بن علي

اين بنا در دامان كوه و در خارج روستاي كروگان جاسب از توابع شهرستان دليجان واقع شده و بنايي باستاني و بدون ايوان است.
امام‌زاده شاهزاده يحيي و شاه هادي

در خارج از شهر نراق، گورستاني وجود دارد كه در آن، دو بناي امام‌زاده ديده مي‌شود، يكي شاه هادي و ديگري شاهزاده يحيي
زيارتگاه حضرت معصومه

اين آرامگاه در شمال و نزديك شهر نراق واقع شده و در آن دو خواهر به نام‌هاي كاتبه و مريم و دو برادر به نام‌هاي ابوالقاسم و محمد فرزندان حضرت امام موسي‌بن جعفر(ع) مدفون هستند.
زيارتگاه غار سي جن
غار سي جن در روستاي واران جاسب واقع شده است. مردم محل عقيده دارند كه در اين غار سي جوان غيب شده‌اند. مسجدي نيز در آن نزديكي قرار دارد كه به مسجد كميل معروف است.

امام‌زاده خورهه

اين امام‌زاده به سه تن از فرزندان حضرت امام موسي كاظم(ع) به نام‌هاي شاهزاده ابوالقاسم، شاهزاده اسحاق و شاهزاده حكيمه خاتون تعلق دارد.

امامزاده سهل‌بن علي(ع)
مزار سهل‌بن علي(ع) در شهر آستانه در ميان جاذبه‌هاي طبيعي و چشمگير منطقه سربند واقع شده است و بناي امام‌زاده از يادگارهاي عصر آل‌بويه است.

امام‌زاده سيد هارون
امام‌زاده سيد هارون در روستاي طراز ناهيد (10 كيلومتري شرق شهر ساوه) قرار دارد.
بقعه ابوالعلاء
اين بقعه در شهر تفرش و در ميان باغ‌ها و درختان تنومند گردو و چنار قرار دارد و از نظر مذهبي و تاريخي اهميت زيادي دارد.

امامزاده ابوالقاسم
بناي امام‌زاده ابوالقاسم در روستاي شاهوارق در 25 كيلومتري جنوب غربي تفرش واقع شده است و به دوره صفوي تعلق دارد.

امام‌زاده محمد عابد (ميغان)
آرامگاه امام‌زاده محمد عابد معروف به مشهد ميغان يكي از معروف‌ترين زيارتگاه‌هاي استان مركزي است.

بقعه شاه غريب و شاه قلندر
روستاي انجدان از جمله روستاهايي است كه قدمت طولاني دارد و در 37 كيلومتري شرق اراك واقع شده است. بقعه شاه غريب و شاه قلندر (كه از پيشوايان فرقه اسماعيليه بوده‌اند) و همچنين بقعه چهل دختران در اين روستا قرار گرفته‌اند تاريخ احداث اين بناها به دوره صفويه مي‌رسد.

امام‌زاده سيد ابورضا
مقبره امام‌زاده سيا ابورضا كه از نوادگان امام موسي كاظم(ع) است در كنار بازار ساوه قرار دارد.
شاهزاده ابراهيم
اين مقبره در روستاي مشهد الكوبه در 45 كيلومتري شمال شهر اراك واقع شده از بناهاي دوره صفويه است.
امام‌زاده حوا خاتون
اين بنا در جنوب شرقي روستاي موت‌آباد، در حدود 15 كيلومتري جاده اراك ـ قم واقع شده است.
امام‌زاده سلطان سيد اسحاق
اين بنا در چند متري مسجد جامع ساوه قرار دارد.
امام‌زاده سليمان، فضل و موسي
در شمال روستاي ساوه در 20 كيلومتري ساوه است. يك گنبد تاريخي وجود دارد كه در سال 556 ه ق فضل، سليمان، موسي و عبداله ـ فرزندان بلافصل امام كاظم(ع) در آن مدفون شده‌اند.
امام‌زاده شاهزاده احمد
اين آرامگاه در روستاي كوهين از توابع تفرش در سينه كوه واقع شده است.
امام‌زاده شاهزاده اسماعيل
اين بنا در روستاي يل‌آباد در نزديكي ساوه واقع شده است.
امام‌زاده شاهزاده عبداله
اين بنا در روستاي گودرز در 30 كيلومتري جاده اراك به خمين واقع شده است.
امام‌زاده شاهزاده عبداله اوجان
اين بنا بين آوه و ساوه در نزديكي راه اصفهان به تهران واقع شده است.
امام‌زاده شاهزاده قاسم
اين بنا در چند كيلومتري روستاي ترخوران واقع شده و مدفن شاهزاده قاسم‌ين حمزه‌بن امام موسي‌الكاظم(ع) است.
امام‌زاده شاهزاده محسن
بناي اين امام‌زاده كه در اراك واقع شده است.
امام‌زاده شاهزاده محمود و يوسف
          اين آرامگاه در روستاي شاهسواران اراك واقع شده است.

1 _ وجود پيشينه تاريخي, فرهنگي و مفاخر فرهنگي, علمي, مذهبي و سياسي در استان

2 _ بالا بردن سطح سواد و بينش فرهنگي به واسطه وجود مراكز فرهنگي, علمي, دانشگاهي و صنعتي
3 _ وجود انجمن‌هاي فرهنگي و هنري و مفاخر كه وظيفه جلب مشاركت ها و بهره‌مندي جوانان از امور فرهنگي و هنري را دارند.
4 _ افزايش ميزان رشد مشاركت مردم در فعاليت‌هاي فرهنگي _ هنري و اجتماعي و ..
5 _ وجود مراكز آموزشي و تحقيقاتي متنوع در بخش هاي مختلف
6 _ وجود نيروي انساني آموزش ديده و با تجربه با توجه به تجهيزات و فن‌آوري صنايع استان
7 _ برخورداري از موقعيت ممتاز جغرافيايي و همجواري با قطب‌هاي جمعيتي
سياست‌هاي اجرايي

1 _ فراهم نمودن شرايط مناسب جهت حضور رسمي و قانونمند نهادهاي غير دولتي در عرصه‌هاي فرهنگي و هنري
2 _ اعتلاي فرهنگ عمومي استان مبتني بر تقويت خودباوري و اتكاء به نفس مشاركت سازنده اقشار جامعه به خصوص جوانان
3 _ اتخاذ تدابير مقتضي به منظور آشنايي مردم استان (خصوصا جوانان و نوجوانان) با پيشينه تاريخي, مفاخر فرهنگي و هنري استان
4 _ ايجاد تسهيلات و حمايت بيشتر از ناشران, مولفان, هنرمندان و مطبوعات
5 _ كم كردن حجم و هزينه‌هاي دولت, كاهش تشريفات و كاغذ بازي
6 _ هدايت, نظارت و حمايت سرمايه‌گذاري بخش غيردولتي جهت ايجاد مراكز فرهنگي و هنري
7 _ پشتيباني و حمايت از كارآفرينان و نوآوران فرهنگي و هنري
8 _ توسعه كمي و كيفي پژوهشي و ارتقاء شاخص‌هاي پژوهشي
9 _ تقويت نهادهاي غير دولتي به منظور افزايش مشاركت مردمي و يكپارچه و هماهنگ نمودن مديريت توسعه و فرهنگي
10 _ برگزاري همايش و نمايشگاه‌هاي فرهنگي و هنري در سطح ملي و بين‌المللي
11 _ تهيه و اجراي برنامه‌هاي سازنده با همكاري سازمان‌هاي ذيربط به منظور آشنايي و ارتباط نسل جوان با  انديشه و زندگي امام (ره) و آرمانهاي انقلاب اسلامي
12 _ بهره‌مندي از نقش رسانه‌ها و مطبوعات براي اطلاع‌رساني و شفاف سازي فعاليت‌ها
13 _ افزايش فضاها و امكانات فرهنگي و هنري جهت رسيدن به استانداردهاي ملي
14 _ حمايت از توليد و نشر آثار ارزنده فرهنگي, هنري اصحاب فرهنگ و هنر و استقرار نظام صنفي
15 _ فراهم نمودن زمينه‌هاي مشاركت زنان و جوانان در فعاليت‌هاي فرهنگي و هنري
16 _ توجه جدي به رفع محروميت فرهنگي به ويژه مناطق روستايي
17 _ ساماندهي و توسعه كمي و كيفي آموزش و ارتقاء شاخصهاي آموزشي نيروي انساني
18 _ استخراج اطلاعات و آمار و تحولات شاخصهاي مربوط به نيروي انساني, فضاهاي فرهنگي و هنري و فعاليتها به تفكيك شهرستان
19 _كارآمد نمودن نظام مديريت بخش فرهنگ و توسعه منابع انساني و آموزشهاي علمي كاربردي به منظور فراهم كردن زمينه‌هاي بروز خلاقيت و ارتقاء بر دانش فني و افزايش توان فن‌آوري
اهداف بلندمدت:
 1 _ تقويت, اعتلا و تعميق معرفت ديني و ارزشهاي فرهنگي و ويژگي هاي هويتي استان
2 _ تقويت, تجهيز, تكميل, بهبود و كيفيت زير ساخت‌ها, امكانات و مراكز فرهنگي و هنري
3 _ صدور مجوزهاي فرهنگي و هنري و افزايش اشتغال و رقابت‌پذيري سالم
4 _ ارتقاي جايگاه و نقش فرهنگي استان در تعاملات استاني و ملي
5 _ تاسيس فضاهاي كافي براي عرصه محصولات فرهنگي و هنري
6 _ تقويت صندوق اعتباري حمايت از نويسندگان, روزنامه‌نگاران و هنرمندان
7 _ حمايت يا مشاركت بخش غيردولتي دراحداث مراكز فرهنگي و هنري شامل كتابخانه مركزي, تالار مركزي و برگزاري نمايشگاه فرهنگي و هنري (دائمي يا موقت)
8 _ بهبود كيفيت زير ساخت‌ها و ارتقا‌ء خدمات فرهنگي و هنري
9 _ گسترش دانش, مهارت و توسعه سرمايه‌هاي انساني موجود
10 _ پژوهش, آموزش و ترويج باورها و اعتقادات ارزشمند فرهنگي
11 _ تحصيل و همكاري‌هاي فيمابين با مراكز فرهنگي هنري استان و كشور
12 _ اعتلاء گسترش معرفت و بصيرت ديني بر پايه علوم قرآني
13 _ فراهم نمودن زمينه‌هاي لازم و تبادل انديشه با ساير استانها در جهت تحقق اهداف وزارت متبوع
14 _ ترويج و توسعه فرهنگ كتابخواني در شهر مطالعه در بين اقشار جامعه به ويژه جوانان
15 _ حمايت و تجهيز كانون‌هاي فرهنگي هنري مساجد و گسترش فعاليت‌هاي فرهنگي و هنري, ديني
16 _ تقويت زير ساختهاي لازم به منظورشناسايي و توسعه استعدادهاي فرهنگي و هنري استان

راهبردهاي بلندمدت:

1 _ توجه به نقش آموزش نيروي انساني بخش فرهنگ به عنوان محرك اصلي توسعه فرهنگي
2 _ يكپارچه و هماهنگ نمودن مديريت توسعه فرهنگ و هنر استان
3 _ جذب سرمايه كافي جهت فعاليت‌هاي فرهنگي و هنري
4 _ توانمندسازي بخش‌هاي غير دولتي از جمله انجمن‌ها (كاهش تصدي دولت) در فعاليت‌هاي فرهنگي و هنري
5 _ برگزاري نمايشگاه توانمندي‌هاي فرهنگي و هنري استان
6 _ توجه به نقش رسانه‌ها به ويژه مطبوعات درشناسايي مسايل فرهنگي استان
7 _ انجام پژوهش هاي كاربردي و بنيادي در فرهنگ و هنر استان به منظور شناسايي آداب و رسوم و سنتهاي بومي و محلي استان
8_ بستر سازي براي تقويت وفاق و همبستگي اجتماعي در راستاي چشم انداز توسعه
9 _ تقويت و توسعه فعاليت‌هاي فرهنگي و هنري با استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات به منظور حضور در جامع ملي
10 _ ايجاد تسهيلات بيمه درماني, تكميلي, حادثه , از كارافتادگي, نقص عضو, فوت و عمر از طريق موسسات بيمه‌اي ويژه اصحاب فرهنگ و هنر
11 _ بهره‌گيري از فضاي فرهنگ و هنر استان به كمك فرهيختگان, نويسندگان و هنرمندان در راستاي فعاليت‌ها
12 _ فرهنگي و هنري و غني‌سازي برنامه‌ها به ويژه اوقات فراغت جوانان و نوجوانان
13 _ توسعه ساختارها و زيربناهاي لازم براي رشد, توزيع و توليد محصولات فرهنگي و هنري
14 _ انجام پژوهشهاي كاربردي و نيازسنجي و ارائه آموزشهاي لازم در اجراي برنامه‌هاي فرهنگي و هنري متناسب و برنامه‌‌ريزي بر اساس آن
مشكلات و تنگناها:
1 _ كمبود فضاهاي فرهنگي و هنري متناسب با نيازها و قابليت هاي استان
2 _ پايين بودن هزينه‌هاي فرهنگي و هنري در سبد هزينه‌اي خانوارها
3_ كمبود امكانات در بخش فرهنگ و هنر كه نگاه ويژه برنامه‌ريزان به حوزه فرهنگ و هنر را مي‌طلبد.
4 _ كمبود نيروي انساني متخصص در بخش فرهنگ و هنر
5_ پايين بودن شاخص‌هاي توسعه استاني و عدم تعريف خاص از شاخص‌هاي فرهنگي و هنري
6 _ عدم اختصاص فضاي خاص جهت برگزاري نمايشگاه دائمي فعاليت‌هاي فرهنگي و هنري
7 _ عدم مشاركت بخش غير دولتي در فعاليت‌هاي فرهنگي و هنري
8 _ عدم توجه به امر فرهنگ و هنر از سوي مسوولين و يا در حاشيه قراردادن حوزه فرهنگ و هنر
9_ تنوع روز افزون تقاضاي فرهنگي و هنري
اهداف اداره كل در راستاي افق چشم‌انداز توسعه
1 ـ تقويت انجمن‌هاي فرهنگي و هنري و بهره‌مندي از توان جوانان در امور فرهنگي و هنري
2 ـ فراهم‌كردن زمينه‌هاي مشاركت مراكز غيردولتي در فعاليت‌هاي فرهنگي و هنري

3 ـ گسترش پژوهش‌هاي بنيادي و كاربردي فرهنگي و هنر به منظور شناسايي مسايل و مشكلات استان و برنامه‌ريزي براساس آن در حوزه‌هاي مختلف
4 ـ توجه به نقش آموزش و تأمين نيروي انساني متخصص
5 ـ توسعه مشاركت‌هاي مردمي در عرصه فرهنگ ملي و ديني از جمله نمايشگاه، مسابقه و … در زمينه علوم ديني
6 ـ انجام مطالعات لازم درخصوص تعيين شاخص‌هاي فرهنگي و هنري و مقايسه آن در سطح كشور
7 ـ توسعه ساختارها و زيربناهاي فرهنگي و هنري و تجهيز مراكز تحت پوشش
8 ـ بررسي مشكلات و نارسايي‌هاي فرهنگي و هنري با همكاري شوراي شهر و ساير مراجع ذيربط
9 ـ ساماندهي برنامه‌هاي اداره كل براساس برنامه‌هاي هفت‌گانه تحول اداري
10 ـ معرفي و ترويج فرهنگ قرآن، ايثار، شهادت و نماز در بين جوانان و نوجوانان و استمرار طرح
11 ـ توسعه و بهره‌مندي عمومي از محصولات و خدمات فرهنگي و هنري
12 ـ برگزاري فعاليت‌هاي فرهنگي و هنري از جمله همايش‌ها، جشنواره‌ها، سوگواره‌ها، نمايشگاه و  …
13 ـ فراهم‌نمودن زمينه‌هاي مشاركت مردمي در سرمايه‌گذاري بخش فرهنگ و هنر
14 ـ تقويت مراكز آموزش تحت پوشش
15 ـ ايجاد تسهيلات بيشتر براي ناشرين، مؤلفين، هنرمندان،‌ اصحاب مطبوعات و …
16 ـ ايجاد زمينه‌هاي رشد تكنولوژي‌هاي فرهنگي و هنري
17 ـ حمايت از حوزه فرهنگ و هنر و حمايت از حقوق مادي و معنوي پديدآورندگان آثار فرهنگي و هنري و ايجاد زمينه‌هاي رفاه اجتماعي و اقتصادي آنان
18 ـ توجه و تأكيد بر اجراي قوانين براي جهت‌دهي به حركت فرهنگي در استان با الهام از آرمان‌ها و اعتقادات و قابليت‌هاي استان و پرهيز از موازي‌كاري توسط دستگاه‌هاي ديگر
آشتيان
قابليت‌ها

وجود شخصيت‌ها، مشاهير برجسته مذهبي، ادبي و  …
وجود مراكز دانشگاهي
برخورداري از زيرساخت‌هاي نسبتاً مناسب شهري و مجتمع‌هاي فرهنگي
مشكلات و تنگناها
عدم سرمايه‌گذاري بخش خصوصي
عدم ماندگاري سرمايه‌ و نيروي متخصص
اهداف

          افزايش كيفيت زيرساخت‌هاي خدمات فرهنگي و هنري
راهبرد
بسترسازي براي فعاليت‌هاي بخش خصوصي در ارايه خدمات فرهنگي و هنري
اقدامات اولويت‌دار
احداث مجتمع فرهنگي و هنري
ساخت و تجهيز مراكز فرهنگي و هنري
تأسيس نگارخانه
اراك
قابليت‌ها

          برخورداربودن از مركزيت سياسي، اقتصادي و اجتماعي
برخورداري از نيروي انساني متخصص، مجرب، ماهر با تحصيلات دانشگاهي
وجود مجتمع و مراكز فرهنگي، هنري و ورزشي
مشكلات و تنگناها
پراكندگي واحدهاي آموزشي و عدم وجود مديريت واحد
كمبود فضاهاي فرهنگي و اماكن گذران اوقات فراغت
نارسايي در جذب و نگهداري سرمايه‌هاي موجود انساني
اهداف
افزايش جاذبه‌هاي ماندگاري متخصصان و نيروهاي  ماهر و …
ارتقاء فرهنگ عمومي و هويت‌بخشي به كانون‌هاي استقرار جمعيت
راهبردها
ارتقاء شاخص‌هاي فرهنگي
فراهم‌نمودن زمينه‌هاي مشاركت‌بخشي غيردولتي در عرصه‌هاي فرهنگي و هنري
تقويت نهادهاي غيردولتي به منظور افزايش مشاركت مردمي در توسعه فرهنگي
ساماندهي و توسعه كمي و كيفي آموزش
توسعه كمي و كيفي پژوهش و ارتقاء شاخص‌هاي پژوهشي
ايجاد بستر مناسب لازم، جهت جذب سرمايه‌هاي بخش خصوصي در فعاليت‌هاي فرهنگي و هنري
اقدامات اولويت‌دار
ايجاد زيرساخت‌هاي فرهنگي و هنري
حمايت و ايجاد مراكز اطلاع‌رساني و بانك اطلاعاتي
احداث تالار و كتابخانه مركزي شهر
تفرش

قابليت‌ها
وجود سابقه فرهنگي درخشان و مشاهير نامدار فرهنگي، ادبي و علمي
وجود آثار فرهنگي، تاريخي و مذهبي
وجود مراكز آموزش عالي

مشكلات و محدوديت‌ها
مهاجرت بي‌رويه
عدم ماندگاري نيروهاي متخصص و بومي در منطقه

اهداف
ارتقاء سطح خدمات فرهنگي و توسعه زيرساخت‌هاي فرهنگي

راهبردها و سياست‌ها
توسعه مراكز فرهنگي و آموزش در هر منطقه مناسب با شخصيت‌هاي علمي،‌فرهنگي و …
توسعه و تقويت زيرساخت‌هاي فن‌آوري اطلاعات فرهنگي

اقدامات اولويت‌دار
تكميل مجتمع فرهنگي و هنري پروفسور حسابي
تأسيس نگارخانه
احداث ساختمان اداري
خمين
قابليت‌ها
وجود مجموعه‌هاي فرهنگي، مذهبي، تاريخي به ويژه بيت امام خميني(ره)

مشكلات و محدوديت‌ها
كمبود فضاهاي فرهنگي مناسب
اهداف
ارتقاء سطح خدمات تخصصي با تأكيد بر خدمات فرهنگي
توسعه و ارتقاء زيرساخت‌هاي فرهنگي
راهبردها
تشويق و هدايت سرمايه‌گذاران در بخش خصوصي

اقدامات اولويت‌دار
توسعه مراكز فرهنگي و هنري از جمله نگارخانه
دليجان

قابليت‌ها
واقع‌شدن در مسير محور ارتباطي تهران ـ اصفهان
واقع‌شدن در محور توريستي
وجود مراكز دانشگاهي
مشكلات و محدوديت‌ها

          عدم ماندگاري نيروي ماهر و متخصص
ضعف زيرساخت‌هاي فرهنگي
اهداف
تقويت و توسعه زيرساخت‌هاي فرهنگي
راهبردها و سياست‌ها
سرمايه‌گذاري در بخش خصوصي
اقدامات اولويت‌دار
احداث فرهنگسرا
زرنديه

قابليت‌ها
موقعيت ممتاز جغرافيايي و نزديكي به تهران
واقع‌شدن در مسير محورهاي ارتباطي اصلي كشور
دسترسي آسان و سريع به اطلاعات روز
دسترسي آسان و سريع به فرودگاه بين‌المللي امام(ره)

مشكلات و محدوديت‌ها
عدم استقرار اداره دولتي و كمبود ساختمان اداري
مهاجرت اقشار كم‌درآمد و آسيب‌ديده از تهران به زرنديه
اهداف
تقويت و توسعه مراكز فرهنگي
راهبردها و سياست‌ها
ساخت مجتمع فرهنگي و هنري، اداري و تكميل نيروي انساني متخصص
اقدامات اولويت‌دار
احداث زيرساخت‌هاي فرهنگي
احداث مجتمع فرهنگي، هنري مأمونيه
ساوه

قابليت‌ها
برخورداري از موقعيت ممتاز جغرافيايي
قدمت و پيشينه تاريخي، فرهنگي، مذهبي و …
مشكلات و محدوديت‌ها
كمبود نيروي انساني متخصص و ماهر
اهداف
هويت‌بخشي به سيماي كالبدي فرهنگي شهر
راهبردها و سياست‌ها
توسعه زيرساخت‌هاي فرهنگي
حمايت و پشتيباني از اصحاب فرهنگ و هنر
فراهم‌نمودن شرايط مناسب جهت حضور رسمي و قانونمند نهادهاي غيردولتي در عرصه‌هاي فرهنگي و هنري
اقدامات اولويت‌دار
احداث مجتمع فرهنگي و هنري در نوبران و غرق‌آباد
احداث ساختمان هنرستان هنرهاي تجسمي
شازند

قابليت‌ها
عبور محور مهم ارتباطي تهران ـ خوزستان و انجام مبادلات فرهنگي
وجود منابع آبي و زيرزميني
نزديك‌بودن به مركز استان و استفاده از نيروي متخصص
مشكلات و محدوديت‌ها
مهاجرت نيروي انساني
عدم رقابت بخش خصوصي در فعاليت‌ها
اهداف
رشد توسعه وضعيت فرهنگي با هدف اعتلاي فرهنگ عمومي
راهبردها و سياست‌ها
توسعه و تقويت فضاهاي فرهنگي، مذهبي
اقدامات اولويت‌دار
تكميل و تجهيز فضاهاي فرهنگي و هنري
احداث مجتمع فرهنگي و هنر مهاجران
كميجان

قابليت‌ها
وجود پيشينه تاريخي ميلاجرد و مشاهير نامدار
برخورداري از اقليم متنوع و اراضي متعدد
مشكلات و محدوديت‌ها
فقدان مراكز آموزشي
كمبود فضاهاي فرهنگي و هنري
عدم چارت سازماني مناسب
اهداف
ايجاد مركز فرهنگي و هنري، اداري
جذب نيروهاي متخصص و ماهر
راهبردها و سياست‌ها
تقويت و توسعه مراكز فرهنگي و هنري كميجان
اقدامات اولويت‌دار
احداث مجتمع فرهنگي و هنري و اداري
محلات

قابليت‌ها
قدمت تاريخي و غناي فرهنگي شهر
وجود اقليم مناسب و اراضي مستعد
وجود امكانات و قابليت‌هاي توريستي
وجود مراكز آموزش
مشكلات و تنگناها
كمبود فضاي فرهنگي
اهداف
ارتقاء زيرساخت‌هاي فرهنگي
راهبردها و سياست‌ها

          ساماندهي توسعه مراكز فرهنگي و هنري و حمايت از انجمن‌هاي فرهنگي و هنري
اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان مركزي تا پايان سال 1383 با در اختيار داشتن يك باب ساختمان  اداره كل ستادي (1372 تاريخ احداث ساختمان جديد) و 8 اداره شهرستان  ،مشتمل بر خمين، آشتيان، تفرش، دليجان، محلات، ساوه، شازند، کمیجان ، زرنديه ،شهرستان اراک در حال تشکیل ، يك باب سينما (استقلال) در شهر اراك، 54 باب كتابخانه عمومي، 5 باب مجتمع فرهنگي و هنري و 1 باب مركز فرهنگي و هنري به فعاليت  اشتغال دارد.
اهداف سازمان (مطابق با اهداف وزارت متبوع)
- حمايت ازرشد فضايل اخلاقي بر اساس ايمان و تقوا.
- پاسداشت استقلال فرهنگي و مصونيت جامعه از نفوذ فرهنگ اجانب.
- اعتلاي آگاهي‏هاي عمومي در زمينه‏هاي مختلف و شكوفايي ا ستعدادها و روحيه تحقيق و تتبع و ابتكار.                                              
 رواج فرهنگ و هنر اسلامي.
- كمك به آگاهي بخشي جهانيان نسبت به مباني و اهداف انقلاب اسلامي.
- كمك به گسترش مناسبات فرهنگي، ملل و اقوام مختلف بخصوص مسلمانان و مستضعفان جهان.
- فراهم آمدن زمينه‏هاي وحدت ميان مسلمين.
وظايف اساسي
ـ شناساندن مباني و اهداف انقلاب اسلامي با بهره‏گيري از وسايل و امكانات هنري و سمعي و بصري، كتب و نشريات ، برگزاري گردهمايي هاي فرهنگي- هنري و ساير اقدامات لازم در داخل و خارج از كشور.
ـ مطالعه و تحقيق در زمينه تبليغات رسانه‏اي و كشف روش‏هاي مورد عمل آنها و اتخاذ شيوه‏هاي مقابله با آن درصورت لزوم.
ـ گردآوري و طبقه‏بندي كليه مدارك فرهنگي از قبيل فيلم، كتاب، تصوير و ساير انتشارات مربوط به كشور.
ـ تمركز و بررسي اخبار و اطلاعات مربوط به پيشرفت برنامه‏ها و فعاليت‏هاي دستگاه‏هاي دولتي و نهادي انقلابي.
ـ اجراي قوانين مربوط به مطبوعات و نشريات و تعيين ضوابط و مقررات مربوطه و تمركز توزيع و نشر انواع آگهي‏هاي دولتي و اجراي آن در كشور.
ـ انعقاد قرارداد در زمينه مبادلات فرهنگي، هنري، سينمايي، خبري، مطبوعاتي و شركت در جلسات مربوطه.
ـ انجام همكاري‏هاي فرهنگي و ارشادي به منظور اشاعه فرهنگ اسلامي
ـ گردآوري خبرها، گزارش‏ها، مقالات و عكس‏هاي مربوطه و پخش و انعكاس رويدادهاي مختلف در زمينه پيشرفت و تحولات سياسي، اقتصادي، فرهنگي و ...
ـ ايجاد و توسعه و بهره‏برداري از تاسيسات فرهنگي و هنري.
ـ تقويت روح تحقيق و تتبع و ابتكار در تمام زمينه فرهنگي و هنري از طريق تشويق و حمايت نويسندگان، شعرا، ادبا، هنرمندان و معرفي و بزرگداشت علما، عرفا و شخصيت‏هاي فرهنگي جهان اسلام و توليد و نشر آثار مربوط به آنان و همچنين پرورش استعدادها و ذوق فرهنگي و هنري افراد.
ـ تعيين ضوابط اعطاي جوايز در زمينه‏هاي فرهنگي و هنري در چهارچوب آيين‏نامه‏هاي مربوط.
ـ ايجاد و توسعه و تجهيز و اداره كتابخانه‏هاي عمومي و تاسيسات فرهنگي و هنري و سينمايي.
ـ صدور اجازه تاسيس، انحلال و نظارت بر نحوه كار و فعاليت كانون‏هاي تبليغاتي، چاپخانه‏ها و ... طبق ضوابط و مقررات.
ـ صدور اجازه تاسيس، توسعه يا انحلال مؤسسات آزاد آموزش‏هاي هنري و فرهنگي و سينمايي و انجمن‏هاي فرهنگي طبق ضوابط و مقررات.
ـ نظارت بر فعاليت‏هاي فرهنگي، هنري، تبليغاتي اقليت هاي مذهبي و ديني شناخته شده در قانون
ـ صدور اجازه ورود و خروج آثار سمعي و بصري، آثار هنري، مطبوعات و نشريات و كليه مواد تبليغي و فرهنگي مشكوك طبق آيين نامه ي مصوب هيات وزيران .
-  تهيه و تدوين آيين‏نامه‏ها و ضوابط ناظر بر برگزاري جشنواره‏ها وتشكيل  نمايشگاه‏هاي فرهنگي و هنري و مسابقات سينمايي و ادبي.
ـ صدور اجازه تاسيس يا انحلال مراكز يا مؤسسات و مجامع فرهنگي، مطبوعاتي، خبري، هنري، سينمايي، سمعي و بصري و مؤسسات انتشاراتي و تبليغاتي و نظارت بر فعاليت آنها.
ـ انجام مطالعات و تحقيقات لازم پيرامون مسائل و مباني فرهنگ عمومي، هنر، سينما و تئاتر و ديگر زمينه‏هاي فرهنگي  و هنري مربوط به منظور استفاده از نتايج حاصل در برنامه‏ريزي‏هاي فرهنگي و هنري و ديگر امور مربوطه و نهايتا بهبود كيفي و كمي امور محوله.
ـ برنامه‏ريزي فرهنگي و تبليغي در جهت همكاري بيشتر مردم با دولت و بررسي پيرامون اثرات برنامه‏ها و فعاليت‏هاي دولت در افكار عمومي و ارائه آن به هيات وزيران.
ـ نظارت بر اجراي سياست‏هاي كلي فرهنگي، هنري و سينمايي كشوردر استان.

ـ تاسيس و اداره مؤسسات آموزشي لازم به منظور آموزش افراد مجرب در زمينه‏هاي مختلف فرهنگ و هنر
*مديران كل پس از پيروزي انقلاب اسلامي تاكنون :آقایان نوربخش ،مطیعی ، احمدی ، مظفری ، چاکری ، مرادی ، هاشمی

   تحولات بخش فرهنگ و هنر طي برنامه چهارم توسعه

تحولات بخش فرهنگ و هنر طي برنامه چهارم توسعه

تحولات بخش فرهنگي و هنري به تفكيك شهرستان